2011-04-24

On Muthuswami Dikshitar

dakṣiṇabhāratīyaśāstrīyasaṅgītalōkaḥ anēkairvāggēyakāraiḥ samalaṅkr̥tō vidyatē । tēṣu kaviṣu gāyakēṣu vādakēṣu vā trimūrtināmānō vikhyātāḥ । trimūrtiṣvanyatamaḥ kaviḥ vaiṇikō gāyakaśca muktasvāmidīkṣitanāmā । tadracanā ālōkituṁ yatnōyaṁ kr̥taḥ ।

jīvitam

dramiḍadēśasthā kāvērītaṭasthitā śrīnagarī dīkṣitasya janmabhūmirbabhūba । brāhmaṇakulajaḥ sa vēdāgamaśāstrapurāṇādhyayanaṁ yathākramaṁ vidhāya jñānavardhanāya pitrā prēṣitaḥ kāśīṁ pratijagāma । tasmājjātaḥ kṣētrāṭanavyavahāraḥ ājīvaṁ tēna pālita āsīt । dramiḍadēśaṁ pratyāgatya taṇikānagarē taṇikēśvarālayē saṅgītaracanāṁ prārēbhē । tasmāt ābhāratamaṭan pratyēkasmin bhagavadgr̥hē saṁskr̥tayā vācā kr̥tīḥ viracayāmāsa । gānē vihāya vīṇāyāmapi dīkṣitasya naipuṇyam amuṣyaiva gānādvijñāyatē[1]

trimūrtisthānam

śyāmakr̥ṣṇaḥ tyāgarājaḥ muktasvāmidīkṣitaścēti vāggēyakārā upadviśatavarṣēbhyaḥ prāk tañjapurīpārśvē pañcanadakṣētrē nyūṣuḥ । yadyapi trimūrtināmānaḥ nādimāḥ kavayitāraḥ, na vā gānasaṅkhyayā br̥hāntaḥ । tathāpi tadracanānāṁ śrēyō gāmbhīryam ādhunikaprācuryañca manasi nidhāya samakālikāstē saṅgītatrimūrtaya ityabhidhīyantē ।

parantu dīkṣitasya kr̥tīnāṁ śrēyaḥ kīdr̥k । dyōtanīyāścāṁśāḥ kē । tatkr̥tayōnyēṣāṁ gānaiḥ kathaṁ bhinnāḥ । adyatanī tāsāṁ pracuratā kva ।

kṣētrāṭanam

dīkṣitō bhagavaddarśanāyābhāratavarṣaṁ paribhramati sma । mandiraṁ mandiraṁ gatvā tatratyāṁ mūrtimādhārībhūtāḥ kr̥tī racayati sma । pratyēkaṁ kr̥tyāṁ kṣētravarṇanaṁ, sthalapurāṇaṁ, śilpavarṇanā, taddēvadarśanaṁ prāptānāṁ bhāgavatānāṁ nāmāvaliḥ, sthalavr̥kṣataḍāgādīni, viśēṣapūjāvidhayaḥ, utsavāścēti bahavō hyaṁśā dyōtitāḥ । aitihāsikadr̥ṣṭyā dīkṣitasya racanāḥ amūlyā rājantē, yadarthaṁ sarvō lōkaḥ kr̥tajñō bhavēt ।

saṁskr̥takauśalam

cirakālasya pariṇāmāt nānāvidhadēśēṣu prayōgācca naikē bhēdāḥ saṁskr̥bhāṣāyāṁ sañjātāḥ santi । ēkōrthaḥ vividhābhī rītibhiḥ sampadyatē ityataḥ tatprāvīṇyaṁ duṣkaraṁ syāt । durlabhayā tayā bhāṣayā catuḥśatādhikāḥ kr̥tayō racitā iti na nīcō yatnaḥ । nanu nānāprakāraiḥ kāvyalakṣaṇaiḥ dvitīyākṣaraprāsēna antyaprāsēna gōpucchaśrōtōvahādiyatibhiḥ saptabhiśca vibhaktibhiralaṅkr̥tā imāḥ kr̥tayaḥ । āgamaśāstrādiṣu kavērmahajjñānamadhikr̥tya, bījākṣarairitaramantraiḥ prōkṣitāḥ śōbhantē ।
kintu mahati tatprayatnēpi, vyākaraṇadōṣāḥ kvacit dr̥śyanta ityapi vācyam । “manōllāsakaraṁ”[2], “manōllāsinīṁ”[3] iti apapadē[4]; “mana ullāsakaraṁ”, “mana ullāsinīm” iti bhavētām । “akhilabhuvanasākṣi”, “kaṭākṣi”[5] ityatra dōṣadvayam[6] āpannam । “akhilabhuvanasākṣiṇi”, “kaṭākṣiṇi” ityēva bhavētām । “raṅganāyakīsamētaṁ”[9] ityatra dēvyā nāmni ṅī duṣyati, ṇvulō vihitatvāt । "raṅganāyikāsamētaṁ" syāt ।
api ca, itarē saṁskr̥tanipuṇāḥ kr̥tivarṇagītakīrtanādīni saṁskr̥tēna racitavanta ēva । svātinakṣatrajātō mahārājaḥ śrīrāmavarmā sundarītamāḥ prasiddhāśca kr̥tīḥ sasr̥ja । saṁskr̥tasāhityasaundaryaṁ dīkṣitēnēva śrīrāmavarmaṇāpi darśayāmāsē । yathā rājā tathaiva prajāḥ tatsadasyāḥ tañjapurīcatuṣkanāmakāḥ ।
saṁskr̥tētarakavayōpi saṁskr̥tapadānyupayujya – viśēṣatayā prācuryēvidyamānāni tatsamāni padānyupayujya – naikāḥ kr̥tī racayāmāsuḥ । tyāgarājasya kr̥tayaḥ mukhyatayā triliṅgabhāṣayaiva, paraṁ tadbhāṣāyāṁ saṁskr̥taprabhāvāt saṁskr̥tapadāni bahutra vidyantē । samastapadaprayōgāt ślēṣādyalaṅkārēbhyaḥ prāsādilakṣaṇōpayōgādvā, tyāgarājasya sumahat saṁskr̥tajñānaṁ pratyakṣam asti ।
udāhartuṁ “gītārtham” ityārabhamāṇāyāḥ kr̥tēḥ ēkasminnēva caraṇē “hari”-padaṁ tribhirarthaiḥ prayuyujē । yathā nārāyaṇārthē hariharabhāskarakālādi-padē, kapyarthē harivararūpa-padē[7], svarṇārthē harihaya-padē[8] cēti ।
tyāgarājasyaiva tricaturāṇi gānāni saṁskr̥tēna vidyantē । udāharaṇēna pañcaratnakr̥tiṣu prathamā “jagadānandakāraka” ityārabhamāṇā saṁskr̥taiḥ daśabhiścaraṇaiḥ bhūṣitā virājatē ।
purandaradāsasya, vyāsarājasya, pattanavāsinaḥ subrahmaṇyāryasya, mahāvaidyanāthaśivasya, rāmanāthapurajātasya śrīnivāsāryasya, mahīṣapuranivāsinaḥ vāsudēvācāryasya, harikēśapurajātasya muktāryabhāgavatasya kr̥tiṣu hi saṁskr̥takauśalaṁ mēdhāvilāsaśca spaṣṭatayā dr̥śyētē ।
atha śaṅkōdēti saṁskr̥talōkē dīkṣitakr̥tīnāṁ kiṁ sthānam । gaṇayituṁ samakālīnāni kāvyāni cētavyāni, kāvyaśailyāḥ kālakramaparivartanasya aparigaṇyatvāt । tasminnēvāvadhau labhyantē bahūni kāvyāni vividhān aṁśān adhikr̥tāni – yathā vaṅgavāsinō bharatacandrasya gaṅgāṣṭakaṁ, vēṅkaṭādhvaryōrlakṣmīsahasraṁ, gaṅgādēvyā madhurāvijayaṁ, viśvēśvarapāṇḍēyasya rōmavallīśatakaṁ, jagannāthasya rasagaṅgādharaṁ cēti । tēṣāṁ tulanāyāḥ dīkṣitakr̥tīnāṁ madhyamastaraṁ spaṣṭam । kaviśrēṣṭhā vēdāntadēśikādayaḥ atra nāvāhitā ēva ।

karṇarañjakatvam

saṅgītasya sarvaprathamaṁ lakṣyam asti rasikēṣu śrōtradvārā rañjanabhāvasya vyutpattiḥ, tasyāḥ tēṣāṁ manasām ākarṣaṇam । tata imāni gānāni kiyanti manōhārīṇīti praśna udbhavati । vividhaiḥ yatiprāsādibhiḥ saṅgītalakṣaṇaiḥ sampannāni santyapi lakṣyēṇāpūrṇāni । kvēti vicāryamāṇē dvitrāṇi kāraṇāni sphuranti ।

layaḥ

dīkṣitasya kr̥tiṣu layaviśēṣā viralāḥ । bahvyaḥ kr̥tayaḥ samakālatālēnārabhantē, yarhi tyāgarājasya tadanvitānāṁ vā kr̥tayaḥ atītatālēna utpannā vartantē । tadatītatālaiḥ ārambhāt kācit gatiḥ kaścit vēgaḥ tataḥ kaścana manōbhāvaśca samutpadyantē । vilambakālāsvapi tyāgarājīyāsu kr̥tiṣu sāhityaṁ tālāya kalpata iti viśēṣaḥ । punaḥ kṣētrēsmin lakṣaṇatvēna dīkṣitasya gānānyuttamāni – śūlādisaptatālai racitāstasyaiva kr̥tayō nānyasya । parantu tatkr̥tiṣu sāhityaṁ tathā vyavasthāpitaṁ yathā kācit jāmitōdbhavati, atō layalakṣaṇañca hīnatvamitam ।
uttarabhāratīyasya śāstrīyasaṅgītasya prabhāvaścātra kāraṇāntaraṁ syāt । kāśyāmuttarabhāratīyaṁ saṅgītaṁ dīkṣitēna samadhīyē । tasmādadhītāni lakṣaṇāni kr̥tīḥ praviśēyuḥ । uttabhāratīyē saṅgītē tālaprakaraṇaṁ saralataraṁ, tatsaṅgītasya mukhyāṁśatvēna na ca parigaṇyatē ।

saṅgatyabhāvaḥ

dvitīyō hētuḥ kr̥tiṣvavidyamānāḥ saṅgatayaḥ । saṅgatirnāma ēkasyā ēva sāhityapaṅktēḥ pūrvakalpitaṁ bahuvidhagānam । prāyēṇa tyāgarājādīnāṁ kr̥tiṣu vāggēyakāraḥ svayamēva saṅgatīḥ kalpayāñcakārōtāhōsvit tacchiṣyā iti vivādārham । kathamapi, dīkṣitasya śiṣyāvalyā abhāvādvā saṅgatayō na bhavanti ।

pravarānvitānāṁ saṁskaraṇam

kasyacit racanā bhūyō bhūyō gānēna suśōbhantē । pratyēkaṁ gāyakaḥ svakalpanayā racanāṁ saṁskarati, bhūṣayati, śōbhayatē ca । dīkṣitānvitānām asattayā tasya racanā apakvā bhāsantē । adyatanēna punaḥpunargānēna tāḥ śōbhatāṁ gacchēyuḥ na vā ।

atha saṅgītakārēṣu sarvōttamaḥ saṁskr̥tajñō muktasvāmidīkṣitaḥ, ādhunikēṣu saṁskr̥takaviṣu saṅgītajñānitamaśca । parantu saṁskr̥tadarśanēna tasya padyāni madhyamānyēva । tathaiva manasaḥ ākarṣaṇaśaktiḥ tasya kr̥tiṣu madhyamaiva ।

[1] http://sahityam.net/wiki/Bala_Gopala
[2] http://sahityam.net/wiki/Neelachala_Natham
[3] http://sahityam.net/wiki/SrI_Sulinim
[4] “bhōbhagōaghōapūrvasya yōśi”, “lōpaḥ śākalyasya” iti sūtrābhyāṁ visargalōpaḥ sidhyati । tripadyāṁ praviṣṭāyāṁ satyāṁ, pūrvasya asiddhatvāt guṇasandhiḥ niṣiddhaḥ ।
[5] http://sahityam.net/wiki/Annapoorne_Vishalakshi
[6] kaṭākṣaḥ asya astīti innantaṁ “kaṭākṣī” । sambuddhau “na ṅisambuddhau” ityanēna "kaṭākṣin" । dēvyāḥ strītvāt “r̥nnēbhyō ṅīp” ityataḥ “kaṭākṣiṇī”; sambuddhau “ēṅhrasvātsambuddhēḥ” iti hrasvēkārō vihitaḥ; tataḥ “kaṭākṣiṇi” iti vācyam । tathaiva “sākṣiṇi” ।
[7] harivararūpaḥ harivarasya rūpaṁ yasya saḥ । harivaraḥ harīṇāṁ varaḥ kapīnāṁ śrēṣṭhaḥ । tasya kapiśrēṣṭhasya rūpaṁ yasya saḥ hanumān ।
[8] harihayaḥ hariḥ hayaḥ yasya saḥ । hariḥ svarṇaḥ hayaḥ aśvaḥ yasya saḥ । svarṇāśvaḥ dēvēndraḥ ।
[9] http://sahityam.net/wiki/Ranga_Nayakam_Bhavaye

No comments:

Post a Comment